ఘటం పాడిన గీతిక

"అమ్మమ్మా... ఏం పుస్తకం చదువుతున్నారు? చాలా లీనమై చదువుతున్నారు."

"ఇది చాలా ప్రత్యేకమైన పుస్తకం రా. నా స్నేహితురాలు బాలా అనువదిస్తున్న పుస్తకం. అసలు పేరు Song of the Clay Pot. తెలుగులో "ఘటం పాడిన గీతిక" అని పేరు పెట్టింది."

"ఘటం గురించిన పుస్తకమా? ఒక వాద్యం గురించి ఇంత పెద్ద పుస్తకమా?"

"అదే దీని ప్రత్యేకత. మనం కచేరీల్లో చూసే ఘటం వెనుక ఎంత గొప్ప చరిత్ర ఉందో ఈ పుస్తకం చెబుతుంది."

"అరే బాలా... నీ గురించే ఇప్పుడే మాట్లాడుకుంటున్నాం. రా... సిరికి నీ పుస్తకం గురించి నువ్వే చెప్పు."

(నవ్వుతూ) "అలాగా? సరే... ఏం తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నావు సిరి?"

"ముందు ఈ పేరే చెప్పండి అమ్మమ్మా. ఘటం పాడిన గీతిక... చాలా అందంగా ఉంది."

"అసలు పుస్తకం పేరు Song of the Clay Pot. దాన్ని తెలుగులోకి అనువదిస్తుంటే, "ఘటం పాడిన గీతిక" అనే పేరు పెట్టాను. ఘటం కూడా పాడుతుందా అనిపిస్తుంది కదా! కానీ దానిలోంచి వచ్చే మధురమైన నాదమే ఆ గీతిక."

"ఈ పుస్తకంలో ఏముంటుంది?"

"ఘటం చరిత్ర... దాని పరిణామం... దాన్ని తయారు చేసే కళాకారులు... సంగీతంలో దాని స్థానం... ఇలాంటి ఎన్నో విషయాలు ఉన్నాయి. తెలుసా... ఒకప్పుడు వీణ కచేరీల్లో మృదంగం కూడా ఉండేది కాదు."

"ఏంటి? మృదంగం లేకుండానా?"

"అవును. ముఖ్యంగా వీణకు ఘటమే తోడుగా ఉండేది. కొన్ని కచేరీల్లో వీణతో పాటు ఘటం మాత్రమే వాయించిన సందర్భాలు కూడా ఉన్నాయి."

"అలా ఎందుకు?"

"వీణ నాదం చాలా మృదువుగా ఉంటుంది. మృదంగం కొన్నిసార్లు గట్టిగా వినిపిస్తుంది. మంచి విద్వాంసులు అయితే మృదంగాన్ని కూడా ఎంతో మృదువుగా వాయిస్తారు. కానీ సాధారణంగా ఘటం ఇచ్చే నాదం వీణకు చాలా సహజంగా, మధురంగా సరిపోతుంది. ఎలాగైతే నాగస్వరానికి తవిల్ సరిపోతుందో... అలాగే వీణకు ఘటం."

"అయితే తర్వాత ఘటం ఎందుకు వెనక్కి వెళ్లిపోయింది?"

"కాలం మారింది. కచేరీల రూపం మారింది. మృదంగం ప్రధాన లయ వాద్యంగా మారింది. ఘటాన్ని "ఉప పక్క వాద్యం" అని పిలవడం మొదలుపెట్టారు. అలా పిలవడం వల్ల దానికి రెండో స్థానమనే భావన ఏర్పడింది. నిజానికి ఘటానికి తనకంటూ స్వతంత్ర స్థానం ఉంది."

"ఘటాలు ఎక్కడ తయారు చేస్తారు?"

"ఒకప్పుడు కర్ణాటకలో దేవనహళ్లి, తమిళనాడులో మన్మదురై ప్రాంతాల్లో ప్రత్యేకంగా ఘటాలు తయారయ్యేవి. ఇప్పుడు దేవనహళ్లి అంటే మనకు విమానాశ్రయం గుర్తుకొస్తుంది. కానీ ఒకప్పుడు అక్కడే ఘటం తయారు చేసే కుటుంబాలు ఉండేవి. తర్వాత వాళ్లు చాలామంది తమిళనాడుకు వెళ్లిపోయారు."

"మన తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ఎవరూ చేయరా?"

"దాదాపు లేరు. మనకు ఘటం కావాలంటే ఇప్పటికీ ఎక్కువగా తమిళనాడి నుంచే తెప్పించుకోవాలి. వీణలు మాత్రం బొబ్బిలి, నూజివీడు, విజయనగరం ప్రాంతాల్లో తయారవుతున్నాయి. కానీ లయ వాద్యాల తయారీలో మనం వెనుకబడ్డాం."

"అమ్మమ్మా... అసలు ఘటం ఎక్కడ పుట్టింది?"

"దాని వెనుక చాలా ఆసక్తికరమైన కథ ఉంది. పదమూడో శతాబ్దంలో కశ్మీర్‌లో సారంగదేవుడు అనే గొప్ప సంగీత పండితుడు ఉండేవాడు. ఆయనే తర్వాత సంగీత రత్నాకరం రచించాడు. ఆ కాలంలో కశ్మీర్‌లో ఒక విచిత్రమైన అలవాటు ఉండేదట. ఎవరైనా బట్టతల కనిపిస్తే, దానిమీద మధ్యల వాయించినట్టు తాళం వేస్తూ సరదాగా పాటలు పాడేవారట."

(నవ్వుతూ) "నిజంగానా?"

"అవును. కానీ ఒక వ్యక్తికి అది చాలా ఇబ్బందిగా అనిపించింది. రాజు దగ్గరకు వెళ్లి ఫిర్యాదు చేశాడు. రాజు ఆలోచించాడు. ఒకవైపు ప్రజల ఆనందం... మరోవైపు ఒక వ్యక్తి ఇబ్బంది. అప్పుడు సంగీత విద్వాంసులను పిలిచి," "అని చెప్పాడు. అప్పుడు వాళ్లు మంచి నీళ్ల కుండను ఆధారంగా తీసుకుని ప్రత్యేకమైన మట్టి వాద్యాన్ని తయారు చేశారు. దానికి అక్కడ "నూట్" (Noote) అని పేరు. ఆ తర్వాత అది కశ్మీరీ జానపద సంగీతంలో భాగమైంది."

"అయితే "ఘటం" అనే పేరు ఎలా వచ్చింది?"

"తర్వాత జరిగిన దండయాత్రల సమయంలో సారంగదేవుడితో పాటు చాలామంది దక్షిణ భారతదేశానికి వచ్చారు. ఆ వాద్యం కూడా ఇక్కడికి వచ్చింది. మన భాషలో కుండను "ఘటం" అంటాం. సంస్కృతంలో కూడా అదే పదం ఉంది. అలా "నూట్" అనే పేరు క్రమంగా "ఘటం"గా మారిపోయింది."

"ఇప్పుడు ప్రతి ఘటం ఒకేలా ఉంటుందా?"

"కాదు. మొదట్లో ఘటానికి ప్రత్యేకమైన శృతి ఉండేది కాదు. ఏ మట్టి కుండ దొరికితే దానిపైనే వాయించేవారు. ఉంగరం లేదా నాణెంతో కొడితే వచ్చే నాదాన్ని ఉపయోగించేవారు. కానీ గత యాభై, అరవై ఏళ్లలో పెద్ద మార్పు వచ్చింది. మన్మదురై, దేవనహళ్లి ప్రాంతాల్లోని కుమ్మరులు, సంగీత విద్వాంసులు కలిసి పరిశోధనలు చేశారు. ఇప్పుడు ప్రతి శృతికి ప్రత్యేకంగా ఘటాలు తయారవుతున్నాయి."

"అంటే గాయకుడు ఏ శృతిలో పాడతాడో దానికి తగ్గ ఘటాన్ని ఎంచుకుంటారా?"

"అవును. అందుకే ఇప్పుడు కచేరీ మొదలయ్యే ముందు ఘట విద్వాంసుడు ముందుగా, "సార్... ఏ శృతి?" అని అడుగుతాడు. గాయకుడు B, C, 5, 5½, 6... ఏ శృతి చెబితే, దానికి సరిపోయే ఘటాన్నే తీసుకుంటాడు. పాత రోజుల్లో అయితే సరిపోయే శృతి కోసం కుండలో ఎక్కడ కొడితే ఆ స్వరం వస్తుందో వెతుక్కోవాల్సి వచ్చేది. ఇప్పుడు ఆ అవసరం లేదు."

"అమ్మమ్మా... నిజంగా ఆశ్చర్యంగా ఉంది. మనకు కనిపించేది ఒక సాధారణ మట్టి కుండ మాత్రమే. కానీ దాని వెనుక చరిత్ర ఉంది... కళ ఉంది... శాస్త్రం ఉంది... ఎంతోమంది కళాకారుల జీవితం ఉంది."

"అదే ఈ పుస్తకం చెప్పాలనుకుంటోంది సిరి. ఘటం కేవలం ఒక వాద్యం కాదు... మన సంగీత సంస్కృతికి మట్టితో మలిచిన ఒక జీవంతమైన చరిత్ర."